(DE)Polarisatie

Een stand van zaken vanuit praktijk en onderzoek

Op 27 november 2022 organiseerde het Hannah Arendt Instituut een webinar in het kader van het project PolarProf. Dit project wil lokale besturen ondersteunen bij het aanpakken van maatschappelijke spanningen zoals polarisatie, radicalisering en desinformatie. Tijdens het webinar kwamen zowel praktijkervaringen van steden en gemeenten als academisch onderzoek aan bod. Twee sprekers gaven hun visie: Maarten De Waele (VVSG) en prof. Wim Hardyns (UGent). De sessie werd gemodereerd door Marjan Verplancke (Hannah Arendt Instituut).

Maatschappelijke spanningen: wat geven lokale besturen zelf aan?

Maarten De Waele presenteerde de resultaten van een bevraging bij 133 Vlaamse steden en gemeenten over hun ervaringen met maatschappelijke spanningen. De bevraging werd uitgevoerd in 2022. Enkele opvallende inzichten:

• 51% van de lokale besturen gaf aan in de afgelopen jaren jihadistische radicalisering te hebben opgemerkt in hun gemeente. Dat is een duidelijke daling ten opzichte van enkele jaren geleden.
• 42% merkte rechts-extremistische radicalisering op, een toename vergeleken met eerdere bevragingen. Dit weerspiegelt een bredere maatschappelijke tendens waarbij rechts-extremistische sentimenten sterker op de voorgrond treden.
• 68% van de besturen meldde dat ze geconfronteerd werden met desinformatie die maatschappelijke spanningen versterkt, vaak verspreid via sociale media. Dit probleem wordt als relatief nieuw ervaren, maar het heeft een aanzienlijke impact op de lokale samenleving.
• 59% zag een toename van toxische polarisatie, waarbij het publieke debat hard en vijandig wordt gevoerd en groepen tegenover elkaar komen te staan.

Opvallend is dat veel besturen signaleren dat COVID-19 een katalysator is geweest voor deze spanningen. De pandemie bracht thema’s als vaccinatie, coronamaatregelen en vrijheidsbeperkingen scherp in het publieke debat, vaak met harde tegenstellingen tot gevolg. De Waele wees erop dat lokale bestuurders en ambtenaren zich soms bedreigd voelden in de context van deze verhitte discussies.

De aanpak van lokale besturen: waar staan we?

De bevraging toonde aan dat de meeste besturen wél actie ondernemen, maar dat er nog veel ruimte is voor versterking:

• 75% van de besturen beschikt over een LIVC-R (lokaal integrale veiligheidscel radicalisering), een structureel overlegplatform waarin politie, sociale diensten en andere partners samenwerken. Dit is een belangrijke verwezenlijking, al verschilt de intensiteit van de werking per gemeente.
• 53% van de besturen heeft formele of informele afspraken met onderwijsinstellingen, jeugdwerk of welzijnsorganisaties over signalen van radicalisering of polarisatie.
• Slechts een minderheid geeft aan dat er concrete plannen of methodieken zijn om desinformatie en polarisatie structureel aan te pakken.

Een groot knelpunt dat naar voren kwam, is dat 41% van de steden en gemeenten aangeeft geen voldoende toegankelijke tools te hebben om polarisatie of radicalisering aan te pakken. Besturen vragen ondersteuning bij het ontwikkelen van preventieve acties, dialoogmethodieken en manieren om desinformatie het hoofd te bieden.

Wetenschappelijke inzichten: lessen uit de evaluatie van het Vlaamse actieplan

Prof. Wim Hardyns gaf een reflectie op het Vlaamse beleid, gebaseerd op de evaluatie van het vorige Vlaamse actieplan polarisering en radicalisering. Hij onderstreepte dat Vlaanderen met dat actieplan weliswaar een pioniersrol opnam, maar dat de uitwerking niet overal gelijkmatig gebeurde.

Hardyns benadrukte dat:

• er meer nodig is dan enkel veiligheidsmaatregelen. Sociale cohesie, vertrouwen tussen burgers en overheid en preventieve initiatieven zijn minstens zo belangrijk.
• er een nood blijft aan evidence-based werken. Veel lokale initiatieven zijn waardevol, maar worden niet systematisch geëvalueerd op hun effectiviteit. Wetenschappelijk onderbouwde methodieken zouden de basis moeten vormen van lokale aanpakken.
• lokale besturen vaak kampen met een gebrek aan middelen en expertise om structureel en duurzaam te werken rond deze thema’s.

Hij pleitte voor meer samenwerking tussen lokale besturen, onderzoekspartners en middenveldorganisaties om expertise te bundelen en praktijkervaringen uit te wisselen.

Wat hebben we nodig voor de toekomst?

De sprekers waren het erover eens dat:

• lokale besturen centraal staan in het detecteren en aanpakken van maatschappelijke spanningen. Ze staan het dichtst bij de burger en kunnen het best signalen opvangen.
• er meer structurele ondersteuning moet komen, zowel qua middelen als qua vorming. Besturen willen concrete en haalbare tools.
• kennisdeling en uitwisseling van goede praktijken cruciaal zijn. Veel steden en gemeenten zijn zoekend, en kunnen leren van elkaars ervaringen.
• een aanpak van polarisatie, radicalisering en desinformatie nood heeft aan langetermijnbeleid, waarbij preventie, verbinding en inclusie voorop staan.

Besluit

Het webinar maakte duidelijk dat maatschappelijke spanningen reëel en voelbaar zijn in Vlaanderen, maar dat er ook een sterke wil is bij lokale besturen om hierop te werken. Zowel de bevraging van VVSG als de academische evaluatie tonen echter aan dat veel steden en gemeenten nood hebben aan betere handvatten, meer samenwerking en wetenschappelijk onderbouwde methodieken.

PolarProf en gelijkaardige initiatieven van het Hannah Arendt Instituut spelen een belangrijke rol om lokale besturen hierin te ondersteunen. Alleen door samen te werken – over sectoren en bestuursniveaus heen – kunnen we bouwen aan een samenleving die veerkrachtig omgaat met verschillen en spanningen.