Sofagesprek over sociolinguïstiek, dekolonisering, nieuwsselectie en de vraag of conflict onvermijdelijk is.
Universitair docent Sibo Kanobana (Open Universiteit, cultuurwetenschappen) woont in Gent, groeide op in Brussel en kijkt als sociolinguïst naar de manier waarop taal in de samenleving werkt. Hij richt zich op meertaligheid, status van talen, systemisch/structureel racisme en dekolonisering. In dit gesprek legt hij uit hoe “witheid” als orde functioneert, waarom verzwegen verhalen ertoe doen, en hoe verbeelding ons uit een deterministisch mensbeeld kan halen.
Wie is Sibo Kanobana?
“Ik ben Sibo Kanobana. Universitair docent cultuurwetenschappen aan de Open Universiteit. Mijn achtergrond is sociolinguïstiek: ik bestudeer niet zozeer grammatica of spelling, maar hoe taal sociaal functioneert. Welke talen krijgen prestige? Welke talen worden als ‘probleem’ gezien—bijvoorbeeld in het onderwijs? Die dynamieken interesseren mij, in samenhang met racisme en koloniaal verleden/heden.”
Cultuurwetenschappen, zegt hij, gaat over symbolen waarmee we de wereld betekenis geven: taal, kunst, religie, tradities. “Ik wil begrijpen hoe die symbolen meespelen in ongelijkheid.”
“Taal en cultuur zijn symbolen die we inzetten om betekenis te geven aan de wereld.”
Wat drijft hem?
“Onrechtvaardigheid. We zien ongelijkheden met diepe historische wortels. Hoewel er wetten zijn, blijven die ongelijkheden bestaan. Denk aan racisme: het is verboden, maar bewijs maar eens dat je slachtoffer bent. De uitleg en rechtvaardigingen van ongelijkheid veranderen door de tijd, het effect blijft opvallend stabiel. Dat mechanisme wil ik begrijpen.”
‘Witte orde’: een werkdefinitie
Kanobana introduceert het begrip witte orde (ook de titel van zijn boek). Hij gebruikt bewust de woorden wit en orde:
- Witheid ≠ ‘blank’. Het gaat hem niet om taalpolitie, maar om een onderscheid tussen uiterlijke kenmerken en ideologie: de waarden die we toeschrijven aan die kenmerken (slim/dom, proper/vuil, rationeel/irrationeel, enz.), inclusief accent, kleding, taalgebruik.
- Orde wijst op structuur en systeem, niet op individuele schuld. “We doen allemaal mee aan die orde—ook wie niet wit is. Je leert voldoen aan verwachtingen om vertrouwen te krijgen; bepaalde delen van jezelf steek je weg om geen angst op te roepen. Dat is geen kwestie van individuen met privilege tellen; het gaat om rechten die iedereen zou moeten hebben—zoals het voordeel van de twijfel.”
Persoonlijke ervaring
Kanobana groeide op met open gesprekken over politiek en racisme. “We leerden: je moet twee keer beter zijn dan gemiddeld.” Die druk vormt je. “Ik wil mij niet hoeven verantwoorden voor mijn aanwezigheid hier. Ik wil herkend worden voor wie ik ben—en erkennen dat mijn verhaal samenhangt met de geschiedenis van dit land en continent: ‘Ik ben hier omdat jullie daar waren.’” Ook de genocide in Rwanda raakte hem persoonlijk en voedde zijn zoektocht naar begrip.
Verzwegen geschiedenissen
De bastaards van onze kolonie (2010, met Kathleen Gekiere) belicht de verzwegen verhalen van kinderen uit relaties tussen witte Belgen en Afrikaanse vrouwen (Congo, Rwanda, Burundi). “Na de onafhankelijkheid zijn veel van die kinderen ondergebracht in internaten of geadopteerd in België—in stilte. Hun verhalen kwamen pas recent aan het licht, mede door hun archiefonderzoek.”
In Zwarte bladzijde herleest hij koloniale literatuur—ook de toen populaire, later ‘onwelgevallige’ teksten—samen met lezers van Afrikaanse origine. Doel: een gemeenschappelijke geschiedenis zichtbaar maken waarvan grote stukken zijn weggemoffeld.
Toegang, geloofwaardigheid en overvraag
Kanobana doctoreerde pas op zijn veertigste. “Daarna veranderde mijn credibiliteit in de ‘witte’ mainstream: universitaire affiliatie opende deuren die voorheen dicht bleven. Sinds Black Lives Matter (2020) is de vraag naar stemmen zoals de mijne sterk gestegen—een kans, maar ook een risico op overvraging. Het kost energie om de woke‑backlash publiek aan te gaan.”
Oorlog, verbeelding en bias in kennis
“Er is oorlog in Oekraïne, Gaza, Sudan, Congo… Tegelijk hoor je stemmen die zeggen dat het historisch nog nooit zo goed is geweest. Dat deterministische verhaal (‘de mens is nu eenmaal gewelddadig’) weiger ik.”
Hij wijst op bias in nieuws én geschiedschrijving: we bewaren en vertellen vooral ‘grote’ gebeurtenissen—oorlogen, monumenten, koningen. Vredevolle periodes laten minder sporen na en raken onderbelicht. “Kijk naar regio’s zonder massagraven of monumentale bouw—waarom vertellen we dáár zo weinig over? Die data prikkelen de verbeelding: lange periodes van harmonie en zorg passen niet in onze nieuwslogica, maar ze bestonden.”
Zijn pleidooi: verbeeldingskracht inzetten om uit fatalisme te komen en andere mogelijkheden te denken.
Verhalen, stemmen en media
Racisme gaat ook over welke verhalen we selecteren en welke stemmen we monddood maken. Sociale media hebben problemen, maar bieden tegelijk ruimte voor nieuwe perspectieven (podcasts, YouTube). “Noem het geen ‘polarisering’, maar schuren: op die rand leren we. Het is moeilijk, maar het levert genuanceerdere, pluriverse kennis op—als we elkaars menselijkheid blijven zien.”
Boodschap aan studenten, beleidsmakers en publiek
“Ga het gesprek aan—ook met wie je ‘niks’ denkt te delen. Wees eerlijk over je onwetendheid. Mensen herkennen die kwetsbaarheid en vergeven je misvattingen sneller
Praktische houding: voordeel van de twijfel
“Geef iedereen het voordeel van de twijfel. Er zijn lastige dagen en toxische momenten, maar mensen zijn meer dan één gedrag of één dag. Het effect van handelingen telt, maar als je vertrekt van niet‑kwade intentie, kun je beter in gesprek blijven.” Dat vraagt niet dat slachtoffers alle verantwoordelijkheid dragen; ook wie “goed” aansluit op de maatschappelijke norm heeft werk te doen—zie het als kans om te leren.
“Dat geldt ook voor professionals met macht (bv. politie): hun handelen wordt mede gevormd door dezelfde media en verhalen als de onze. Door bewustwording en twijfel toe te laten, voorkom je self‑fulfilling prophecies.”
Slot
Meer verhalen. Meer perspectief. Minder determinisme. En vooral: verbeelding om buiten de gebaande paden te denken. Dat is, zegt Sibo Kanobana, de weg naar betere kennis en een inclusievere samenleving.
Leave a Reply