SOFA‑gesprek met Fanny en Fatma van HUMMUS deep democracy over luisteren, polarisatie en het zichtbaar maken van de stem onder de waterlijn.
Wie zijn Fanny en Fatma?
HUMMUS is een collectief opgericht door Fanny, bezield door de wens om alle stemmen in onze samenleving te horen. Fatma sloot twee jaar geleden aan als freelancer nadat ze als deelnemer de kracht van de methode Deep Democracy had ervaren in een procesgroep. Beiden werken op het snijvlak van diversiteit, inclusie en polarisatie, met één doel: ruimte maken voor verschil en dat verschil veilig en productief leren benutten.
“Het is niet 100% akkoord, maar 100% aan boord.” – Fatma
De zin vat de HUMMUS‑praktijk goed samen: volledig draagvlak nastreven, ook wanneer niet iedereen het eens is.
“Het is niet 100% akkoord, maar 100% aan boord.”
Wat drijft hen?
Voor Fanny draait het om luisteren naar elke stem en mensen herkennen in wie ze zijn: verschillend. Verschil roept vaak angst op, maar frictie kan ook bron zijn van innovatie en creativiteit. In haar loopbaan werkte ze met jongeren met een mentale beperking en in superdiverse kinderopvangcontexten. Die ervaringen leerden haar dat verschil mag bestaan – en dat we er beter van worden als we het niet wegdrukken.
Fatma herkent dat ‘anders‑zijn’ uit haar eigen parcours als pionier in het hoger onderwijs binnen haar familie. Ze zocht taal om haar ervaringen te duiden en vond die in Deep Democracy. Het gaf woorden aan wat ze in verschillende contexten al voelde: frictie is reëel, maar je kan er constructief mee aan de slag.
HUMMUS in één zin
HUMMUS begeleidt transformatie – bij individuen, in organisaties en in de samenleving – met Deep Democracy als methode, zodat zoveel mogelijk mensen een stem hebben in wat verandert. Dat gebeurt via coaching, opleidingen, organisatiebegeleiding en maatschappelijke participatietrajecten.
“Leven en werken met lef en liefde.” – Fanny. Lef om je uit te spreken, liefde als relationele verbinding.
De ijsberg en de waterlijn: wat we niet horen, bepaalt mee het gesprek
HUMMUS gebruikt de metafoor van de ijsberg: boven de waterlijn zijn de luidste of meest geaccepteerde stemmen hoorbaar; onder de waterlijn schuilen ongeziene perspectieven. In groepen tekenen Fanny en Fatma soms letterlijk die waterlijn om samen te onderzoeken: welke gedachten, gevoelens of ervaringskennis mogen hier niet klinken?
Die ‘onderstroom’ zichtbaar maken is geen moreel oordeel, maar een werktaal die groepen snel begrijpen. Het helpt hen luisteren naar collectieve wijsheid in plaats van te blijven hangen in herhalingen.
Een voorbeeld: een schoolteam sprak eindeloos over “de gouden sleutel van de parking”. Inhoudelijk leek het banaal, maar onder die sleutel ging een vraag schuil: wie heeft hier werkelijk macht en zeggenschap? De waterlijn‑bril helpt om dat onderliggende thema bespreekbaar te maken.
Daarnaast let HUMMUS op lichamelijke signalen in de ruimte: wegkijken, collectief ‘even naar het toilet’, spanning in houding of ademhaling. Het lichaam vertelt vaak eerder dat het spannend wordt dan onze woorden dat doen. Door dát te benoemen, kan een groep een laag dieper gaan.
Polarisatie: toxisch of juist nodig?
Polarisatie krijgt vaak een negatieve connotatie. HUMMUS maakt het onderscheid tussen toxische polarisatie (uitsluiting, karikaturen, wij‑zij‑denken) en democratische/constructieve polarisatie: de spanning gebruiken om tot de kern te komen en keuzes te verhelderen. Denk aan historische veranderingen zoals vrouwenstemrecht – zonder scherpte was er geen beweging.
In huidige debatten – Fanny verwijst naar de polarisatie rond Gaza – worden mensen soms “in een kamp gecatapulteerd” zodra ze iets zeggen. HUMMUS pleit voor oprechte nieuwsgierigheid: van waaruit spreekt iemand? Welke ervaringen kleuren dat perspectief? Luisteren is geen gelijk geven, het is herkennen – en pas dán je eigen standpunt helder naast dat van de ander leggen.
Praktisch: hoe communiceer je minder polariserend en meer verbindend?
Check‑in: start elk gesprek met een relationeel moment om verbinding te leggen vóór de meningen botsen.
Taalbewustzijn: sommige woorden zijn op zichzelf al niet‑verbindend; kies inclusief taalgebruik.
Luisteren ≠ toegeven: erken de ander zonder je eigen visie te verliezen.
Anders debatteren: geef elk perspectief voluit ruimte in plaats van te overstemmen; laat deelnemers bewust in beide perspectieven stappen. Dat levert andere inzichten op dan het klassieke ‘win het debat’‑format.
Jongeren onder druk: waar zit het gemis?
In groepen met jongeren ziet HUMMUS een grote mentale belasting: prestatiedruk, informatie‑overload en onderwijs dat sterk focust op doen en presteren. Wat ontbreekt, is aandacht voor menswording: leren omgaan met je lichaam, zelfcompassie en relationele vaardigheden. Doordat we dat vroeg niet stimuleren, raken jongeren soms afgesneden van wat ze voelen en willen. In België, zegt Fanny, belanden zo te veel jongeren aan de rand – met alle risico’s van dien. Het gesprek hierover moet veel vaker en eerder gevoerd worden.
Ongelijkheid, macht en het stilvallen van stemmen
Fatma wijst op machtsverhoudingen die in beleid en besluitvorming meespelen: bepaalde profielen domineren, vaak onbewust. Daardoor worden ongelijkheden groter en ontstaat een vicieuze cirkel – zichtbaar in armoede, in bepaalde wijken en in het onderwijs.
Fanny vult aan: als je meermalen niet gehoord bent, slaat dat zelden naar boosheid naar buiten; vaker keert het naar binnen: mensen twijfelen aan zichzelf, worden stil. Een eenmalige training verandert dat niet meteen: veiligheid en vertrouwen vragen tijd. Leiders die verandering willen, moeten beseffen dat er psychologische processen lopen die je niet forceren kan.
als je meermalen niet gehoord bent, slaat dat zelden naar boosheid naar buiten; vaker keert het naar binnen: mensen twijfelen aan zichzelf, worden stil. Een eenmalige training verandert dat niet meteen: veiligheid en vertrouwen vragen tijd. Leiders die verandering willen, moeten beseffen dat er psychologische processen lopen die je niet forceren kan.
Tools voor ongehoorde stemmen
Niet iedereen vindt makkelijk woorden. HUMMUS werkt daarom ook met niet‑talige tools: beweging, handopsteken, positionering in de ruimte. Zo kan de nee‑stem of de stille stem toch waardevol klinken. Dat moment – “mijn stem was eindelijk wél aanwezig” – werkt vaak krachtig en bekrachtigend na jaren zonder platform.
Kruispuntdenken: bewust van vertrekpunten
Facilitatoren moeten oog hebben voor meervoudige identiteiten (intersectionaliteit). In heterogene groepen maakt HUMMUS expliciet vanuit welke kruispunten mensen spreken. Dat schept helderheid en geduld: wie struikelt over taal, kan met creatieve werkvormen toch deelnemen. Fanny en Fatma faciliteren bewust met twee: hun verschillende vertrekpunten maken andere dingen zichtbaar – ook hun blinde vlekken.
Waar haal je veerkracht vandaan?
Voor Fanny is het intergenerationele perspectief bron van moed: staan op de schouders van voorgangers en werken voor de generaties na ons. Fatma ervaart ‘zachte kussens’: mensen en communities die je opvangen na botsingen. Ze merkt bovendien de impact van rolmodellen in reacties van studenten achteraf: een verantwoordelijkheid die ze met trots draagt.
Vijf jaar HUMMUS: huis voor andere stemmen, vakmanschap in participatie
HUMMUS heeft een huis in Mechelen en wil dat verder uitbouwen tot community‑plek: lezingen, deelcirkels en ruimte voor ‘andere stemmen’ – zeker op moeilijke momenten. Daarnaast willen ze meer betrokken worden bij participatieprocessen in beleid en samenleving.
Volgens HUMMUS is participatie begeleiden een vak; ontbreekt die vakkundigheid, dan vertrekken burgers teleurgesteld. Meer professionalisering en betere methodiek kunnen hier vertrouwen herstellen.
“Heb het lef om in de spanning te gaan staan.” Kom opdagen, ook als het schuurt, leer daarvan en neem vanuit die spanning een besluit.
Leiderschap bij HUMMUS: practice what you preach
Fanny noemt haar rol als oprichter en teamleider een voortdurende oefening in congruentie: het leiderschap zó invullen dat het de eigen waarden – luisteren, ruimte maken, spanningen benoemen – belichaamt. Soms lukt dat voorbeeldig, soms niet; precies die frictiemomenten zetten aan tot leren en bijsturen. Het besef van spreek‑privilege (zaakvoerder) maakt dat HUMMUS bewust de inbreng verdeelt en co‑faciliteert.
Thuis toepassen: adolescenten en normen
De tools uit Deep Democracy bleken ook thuis bruikbaar. Wanneer haar kinderen botsten op maatschappelijke verwachtingen op school, koos Fanny niet voor polen – aanvallen of minimaliseren – maar voor aanwezig luisteren, ervaring delen en ruimte maken voor meerdere perspectieven. Zonder deze methode, zegt ze, had ze het niet zo kunnen aanpakken.
Anders debatteren: van overstemmen naar uit‑luisteren
De klassieke debatlogica (“win het podium”) escaleert snel. HUMMUS werkt met een ander debat: elke stem krijgt voluit ruimte; deelnemers stappen bewust in beide perspectieven. Zulke gesprekken leveren andere inzichten op dan tv‑formats. “We zouden het op de VRT graag zo faciliteren,” klinkt het.
Tools zonder woorden: zo komt de nee‑stem mee
Niet iedereen vindt moeiteloos taal. HUMMUS gebruikt daarom niet‑talige werkvormen – beweging, positionering, handopsteken – waardoor stille of nee‑stemmen zichtbaar en voelbaar worden. Voor velen is dat het eerste moment in jaren dat hun stem erkend wordt.
Boodschap aan beleidsmakers
Fanny: “Heb het lef om in de spanning te gaan staan.” Kom opdagen, ook als het schuurt, leer daarvan en neem vanuit die spanning een besluit.
Fatma: luister om te begrijpen, niet om snel gelijk te halen. Betrek de mensen over wie het gaat – niet alleen in nota’s, maar in het doen.
“Een grote gouden pijl voor het werk van al wie pioniert aan verbinding.” HUMMUS sluit het gesprek af met waardering voor wie in het jeugd‑ en middenveld pioniert. Dat pionierswerk vraagt veel – geef niet op.
Leave a Reply