(DE)Polarisatie

Een webinar van het Hannah Arendt Instituut

Desinformatie is geen nieuw fenomeen: van de Romeinen tot vandaag, machthebbers en groepen hebben altijd al geprobeerd misleidende informatie te verspreiden voor eigen voordeel. Toch hebben nieuwe media het bereik en de impact van desinformatie exponentieel vergroot. Dat vormt een ernstige bedreiging voor onze samenleving en democratische processen, ook op lokaal niveau. In dit webinar ging het Hannah Arendt Instituut samen met praktijkexperten en academici op zoek naar hoe desinformatie onze democratie ondergraaft en welke strategieën lokale besturen kunnen hanteren om het tij te keren.

Sprekers

• Werner Van Herle – Afdelingshoofd Preventie en Veiligheid, Stad Mechelen
• Tricia Meijer – Professor communicatiewetenschappen, VUB
• Nathalie Van Raemdonck – Onderzoeker VUB en Hannah Arendt Instituut

Moderatie

Joris Van Poppel (Hannah Arendt Instituut)

Praktijkervaring: Mechelen en de impact van desinformatie

Werner Van Herle gaf enkele concrete voorbeelden van hoe desinformatie de werking van de stad Mechelen bemoeilijkt:

• Het broodjesincident: Een jongere kreeg een GAS-boete, niet omdat hij een broodje at op de trappen van de kathedraal, maar omdat hij na het eten de verpakking op de grond gooide en weigerde dit op te ruimen. Toch ging het verhaal een eigen leven leiden: “In Mechelen krijg je een GAS-boete voor het eten van een broodje op de trappen van de kathedraal.” Deze mythe ondermijnde het vertrouwen in handhavingsinstrumenten en voedde polarisatie.
• Voorpost en vrije meningsuiting: Acties van extreemrechtse groepen zoals Voorpost worden soms geframed alsof ze enkel hun mening verkondigen, terwijl ze in werkelijkheid veroordeeld zijn voor aanzetten tot haat. Deze framing misleidt burgers en zaait verdeeldheid.

De stad Mechelen zet onder meer in op richtlijnen voor sociale media, het modereren van stadskanalen en experimenteert met online outreach, bijvoorbeeld via Discord, om jongeren te bereiken in hun digitale leefwereld. Toch ervaart de stad uitdagingen: het ontbreekt aan juridische kaders en expertise om online desinformatie structureel aan te pakken.

Wetenschappelijke inzichten: wat is desinformatie?

Tricia Meijer en Nathalie Van Raemdonck brachten helderheid over de definitie en vormen van desinformatie:

• Desinformatie: Opzettelijk foutieve of misleidende informatie, verspreid met het oog op economisch gewin of politieke winst, met potentieel schadelijke gevolgen voor het publieke domein.
• Misinformatie: Onbedoeld foutieve informatie, vaak zonder kwaadaardige bedoeling.

Ze beschreven een spectrum van desinformatie (volgens First Draft):

1. Satire/parodie – Onschuldig bedoeld, maar soms verkeerd begrepen.
2. Valse connectie – Titel of beeld klopt niet met de inhoud.
3. Misleidende inhoud – Informatie selectief gebruikt om te framen.
4. Valse context – Ware feiten geplaatst in foutieve context.
5. Imitatie van bronnen – Nadoen van media of experten om geloofwaardigheid te veinzen.
6. Gemanipuleerd materiaal – Bewerkte beelden/video’s om valse indrukken te wekken.
7. Volledig gefabriceerde inhoud – Compleet verzonnen verhalen met als doel te misleiden.

De sprekers gaven voorbeelden, zoals gemanipuleerde beelden van de evacuatie in Afghanistan of nepberichten tijdens de oorlog in Oekraïne.

Gevolgen voor de democratie

Desinformatie heeft tal van schadelijke effecten:

• Ondergraving van vertrouwen in instellingen.
• Verscherping van polarisatie tussen bevolkingsgroepen.
• Beïnvloeding van verkiezingen en beleid.
• Uitholling van sociale cohesie.

Zowel buitenlandse actoren (bv. Rusland) als binnenlandse politici maken gebruik van desinformatie om eigen doelen na te streven.

Wat kunnen we doen?

De sprekers benadrukten:

• Het belang van fact-checking en transparante communicatie.
• Mediawijsheid bevorderen bij burgers.
• Als lokaal bestuur actief inspelen op desinformatie door:
  • Duidelijke richtlijnen voor eigen communicatiekanalen.
  • Investeren in online en offline outreach.
  • Samenwerking met partners (media, onderwijs, onderzoek).

Het Hannah Arendt Instituut werkt mee aan oplossingen, o.a. via het Pollardproject, dat lokale besturen ondersteunt in het ontwikkelen van beleid en praktijken tegen desinformatie.

Slot

Het webinar maakte duidelijk dat desinformatie een complexe uitdaging is die vraagt om een geïntegreerde, gecoördineerde aanpak. Zowel preventie, educatie als snelle reactie op valse informatie zijn essentieel om het democratisch weefsel te beschermen.