(DE)Polarisatie

Migratie en vluchtelingen zijn thema’s die sterk leven in de samenleving en vaak leiden tot scherpe tegenstellingen in het publieke debat. Voor veel lokale besturen, middenveldorganisaties en beleidsmakers is het een uitdaging om hierover op een constructieve en verbindende manier te communiceren. Dit webinar, georganiseerd door het Hannah Arendt Instituut samen met 11.11.11 en het Othertalk-project, bood een diepgaande blik op hoe we communicatie over migratie anders kunnen aanpakken door bewust gebruik te maken van frames en counterframes.

Waarom anders communiceren?

Migratie is één van de meest gepolariseerde thema’s van onze tijd. Voorstanders en tegenstanders staan vaak lijnrecht tegenover elkaar, waarbij niet alleen de standpunten botsen, maar ook de emoties hoog oplopen. Katelijne Houben (Othertalk) wees erop dat er een groot beweegbaar midden bestaat: een diverse groep mensen die niet extreem positief of negatief tegenover migratie staat, maar vaak buiten het debat valt. Dit midden verdient meer aandacht. Door hen te betrekken met genuanceerde verhalen kan het debat opnieuw verrijkt worden.

De communicatie rond migratie speelt zich bovendien af in een complexe context, waarin sociale media een belangrijke rol spelen. Negatieve reacties, polarisatie en haatspraak zijn geen uitzonderingen. Dit stelt organisaties en overheden voor de vraag: hoe breng je een boodschap die nuance en verbinding zoekt, zonder olie op het vuur te gooien?

De praktijk in Mechelen

Corine Huijbers deelde hoe stad Mechelen hiermee omgaat. In een stad waar 35% van de inwoners een migratieachtergrond heeft, is het thema diversiteit alomtegenwoordig. Mechelen hanteert een mainstreaming-strategie waarbij alle stadsdiensten de verantwoordelijkheid hebben om aandacht te hebben voor diversiteit. Tegelijk blijft het nodig om specifieke projecten te ondersteunen die zich richten op kwetsbare groepen zoals vluchtelingen.

De stad probeert met positieve campagnes, zoals Mechelen Samen Tegen Racisme, verhalen van hoop, solidariteit en samenwerking naar buiten te brengen. Internationale dagen, zoals de Dag tegen Racisme of de Dag van de Rechten van de Mens, worden gebruikt als aanleiding om deze verhalen extra in de kijker te zetten. Toch leidt dit vaak tot felle reacties op sociale media — een teken dat het debat over migratie emoties oproept en gevoelig blijft.

Huijbers benadrukte dat het belangrijk is als lokaal bestuur standvastig te blijven en een consequente lijn in communicatie aan te houden: “Wie niets doet uit schrik voor negatieve reacties, laat het terrein over aan polarisatie.”

Frames: onvermijdelijk en krachtig

Professor Baldwin Van Gorp (KU Leuven) legde uit dat framing een onvermijdelijk onderdeel is van communicatie. Wie communiceert, plaatst automatisch bepaalde aspecten van een verhaal op de voorgrond en andere op de achtergrond. Frames zijn cognitieve structuren die helpen om complexe realiteit te begrijpen en te interpreteren. In het migratiedebat domineren bepaalde frames, zoals het slachtofferframe of het bedreigingsframe, die de publieke perceptie sterk sturen.

Van Gorp pleitte ervoor om bewust en strategisch om te gaan met frames. Niet om de waarheid te manipuleren, maar om een vollediger en evenwichtiger beeld te schetsen. Counterframes kunnen daarbij helpen: alternatieve perspectieven die bestaande denkpatronen doorbreken en het publiek uitnodigen om migratie vanuit een ander licht te bekijken. Dit kan bijvoorbeeld door te focussen op verhalen van wederzijds respect, gedeelde toekomst of maatschappelijke meerwaarde.

Een belangrijke les was dat één enkel frame zelden volstaat. Complexe thema’s vragen om een combinatie van invalshoeken om recht te doen aan de veelzijdigheid van het onderwerp.

Affectieve polarisatie: het gevaar van wij-zij-denken

Het webinar besteedde bijzondere aandacht aan het fenomeen van affectieve polarisatie. Dit gaat verder dan meningsverschillen: het is de emotionele verwerping van de ander puur omwille van diens standpunt. Van Gorp wees erop dat affectieve polarisatie het debat over migratie sterk onder druk zet, omdat het de ruimte voor dialoog en wederzijds begrip steeds kleiner maakt.

Hij waarschuwde dat elke kant van het debat kan bijdragen aan deze polarisatie, en dat het van belang is om als communicator het eigen discours kritisch onder de loep te nemen. Beledigende of denigrerende reacties, ook al zijn ze goedbedoeld of ingegeven door verontwaardiging, versterken vaak alleen maar de polarisatie.

Een constructieve communicatiehouding vraagt daarom om:

• Bewuste taalkeuzes die verbinden in plaats van verdelen.
• Vermijden van overdreven zwart-witvoorstellingen.
• Creëren van verhalen waarin mensen zichzelf en anderen kunnen herkennen.

Wat kan je doen als organisatie of lokaal bestuur?

Het webinar bood een aantal concrete handvatten voor wie in de praktijk met dit thema aan de slag wil:

• Ken je publiek: stem je communicatie af op het beweegbare midden, in plaats van je te richten op de harde polen van het debat.
• Werk met storytelling: verhalen van echte mensen zijn krachtiger dan abstracte cijfers of beleidsverklaringen.
• Gebruik counterframes strategisch: bied alternatieve perspectieven die het debat openbreken en uitnodigen tot reflectie.
• Toon leiderschap in communicatie: wees niet bang voor negatieve reacties, maar blijf vasthouden aan een lijn van nuance en respect.
• Creëer ruimte voor dialoog: online en offline, zodat mensen met verschillende perspectieven elkaar kunnen ontmoeten.

Slotbeschouwing

Het webinar “Anders communiceren over migratie en vluchtelingen” liet zien dat communicatie geen neutraal gegeven is. Hoe we spreken en schrijven over migratie beïnvloedt hoe mensen het thema beleven en welke standpunten ze innemen. Frames en counterframes bieden een instrumentarium om die communicatie bewuster en constructiever te maken. Niet om de waarheid te verdraaien, maar om een eerlijker, menselijker en rijker beeld van migratie neer te zetten.

Het vraagt moed en visie om het publieke debat over migratie op een andere manier te voeren. Maar zoals het webinar aantoonde: het kan, en het loont.